Πτωχοπρόδρομος

Τέσσερα επαιτικά ποιήματα, γραμμένα στο δεύτερο μισό του 12ου αιώνα στην Κωνσταντινούπολη. Αρχικά αποδίδονταν στον γνωστό λόγιο της αυλής των Κομνηνών Θεόδωρο Πρόδρομο, ωστόσο η άποψη αυτή αμφισβητείται βάσει των τελευταίων πορισμάτων της έρευνας. Ο ποιητής απευθύνεται στον αυτοκράτορα ζητώντας οικονομική ενίσχυση (Ι και ΙΙ), αναφέρεται στα βάσανα του γραμματισμένου λογίου (ΙΙΙ) ή περιγράφει την άθλια ζωή του στο μοναστήρι (ΙV). Τα Πτωχοπροδρομικά συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πρωιμότερα δείγματα λογοτεχνίας σε δημώδη γλώσσα.


 

Σύνταξη ενότητας

Ζωή Γεωργιάδου
Επιλογή και επεξεργασία υλικού για την ενότητα
Δημήτρης Κιτσούλης (με τη συνεργασία της Ζωής Γεωργιάδου
Επιλογή και επιμέλεια πολυμέσων

Εισαγωγή

Με το όνομα ΠτωχοπρόδρομοςΠτωχοπροδρομικά ποιήματα) είναι γνωστή μία συλλογή τεσσάρων παρακλητικών ή επαιτικών ποιημάτων, με τα οποία ένας επαίτης/ποιητής ζητά από διάφορους αυτοκράτορες ή άλλους ανώτατους άρχοντες της βυζαντινής αυλής των Κομνηνών χρήματα, είτε για να εξευμενίσει τη δύστροπη γυναίκα του (ποίημα Α΄ ή Ι), είτε για να διατηρήσει το ενδεές νοικοκυριό της πολυμελούς οικογένειάς του (ποίημα Β΄ ή II), είτε ως αμοιβή για τον εαυτό του ως σπουδαγμένου φιλόλογου (ποίημα Γ΄ ή IΙΙ), είτε για μετάθεση από ένα κακώς διοικούμενο μοναστήρι σε άλλο, προφανώς καλύτερο (ποίημα Δ΄ ή IV).

Γραμματολογικό είδος

Παρά το γεγονός ότι ο Πτωχοπρόδρομος κατηγοριοποιείται συχνά ως σάτιρα, τα τέσσερα ποιήματα εντάσσονται στο ευρύτερο λογοτεχνικό είδος της επαιτικής ή παρακλητικής ποίησης. Έχουν, βέβαια, και σατιρικό χαρακτήρα, καθώς περιέχουν πολλά κωμικά στοιχεία, όπως, για παράδειγμα, στην περιγραφή της μιζέριας του μορφωμένου λογίου που "ψοφάει της πείνας", στο ποίημα Γ΄. Δεν χωρά αμφιβολία ότι ο λόγος για τον οποίο τα ποιήματα αυτά διαδόθηκαν και έγιναν τόσο δημοφιλή ήταν αυτός ακριβώς ο κωμικός και σατιρικός ψυχαγωγικός τους χαρακτήρας (Eideneier 1991, 14).

Χρονολόγηση

Σύμφωνα με τον τελευταίο εκδότη των ποιημάτων Hans Eideneier (1991, 113-115), τα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα χρονολογούνται στο β΄ μισό του 12ου αιώνα. Στα ποιήματα έχουν γίνει αρκετές μεταγενέστερες προσθήκες που αποδεικνύουν τη ρευστότητα του κειμένου μέσα στην –παράλληλα με τη γραπτή– προφορική τους παράδοση. Μας παραδίδονται σε εννέα χειρόγραφα/παραλλαγές που χρονολογούνται από τον 14ο ώς τον 16ο αιώνα, στα οποία ανιχνεύονται διάφορες επεμβάσεις καθώς και περικοπές στο κείμενο.

Δομή

Και τα τέσσερα ποιήματα έχουν σαφή και αυστηρή δομή: προηγείται ένα προοίμιο με την προσφώνηση –επαινετική και ταυτόχρονα επαιτική– στον άρχοντα, σε λόγια γλώσσα. Ακολουθεί το κυρίως μέρος, όπου ο ήρωας αφηγείται το δράμα του, εξηγεί δηλαδή γιατί βρίσκεται σε τόσο απελπιστική θέση. Το κυρίως μέρος των ποιημάτων ανήκει, τόσο ως προς τους μονολόγους και τους διαλόγους όσο και ως προς το αφηγηματικό του ύφος, στο μεικτό, χαμηλό ή και ημιλόγιο επίπεδο της βυζαντινής γραπτής κοινής. Και τα τέσσερα ποιήματα επαναλαμβάνουν στο τέλος μια γενική παράκληση για βελτίωση της άσχημης κατάστασης στην οποία βρίσκεται ο ήρωας (Eideneier 1991, 12).

Το περιεχόμενο των ποιημάτων: Ποίημα Α΄

Το ποίημα Α΄ σώζεται σε ένα και μοναδικό χειρόγραφο του 14ου αιώνα και είναι αφιερωμένο από κάποιον «Πρόδρομον κυρ Θεόδωρον» σε κάποιον «βασιλέα Μαυροϊωάννην». Καθώς το τρίτο και το τέταρτο ποίημα απευθύνονται στον αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ τον Κομνηνό (1143-1180), μπορούμε να συνδέσουμε τον «βασιλέα Μαυροϊωάννην» με τον πατέρα του Μανουήλ, τον Ιωάννη Κομνηνό (1118-1143) (Eideneier 1991, 2). Στο ποίημα των 274 δεκαπεντασύλλαβων στίχων ο επαίτης/ποιητής ζητά από τον αυτοκράτορα οικονομική στήριξη, ώστε να γλιτώσει από τη βασανιστική γκρίνια της δύστροπης και ψηλομύτας γυναίκας του, που τον υποβάλλει διαρκώς σε ταπεινώσεις (Λεντάρη 2007, 1896). Εδώ ο ποιητής ειρωνεύεται τον εαυτό του με όλη την άνεση και την παιγνιώδη διάθεση ενός διανοούμενου (Eideneier 1991, 3-4).

Ποίημα Β΄

Το σύντομο ποίημα Β΄ αποτελείται από 117 στίχους, σώζεται σε δύο χειρόγραφα του 14ου αιώνα (G και H) και προσφωνεί κάποιον «Σεβαστοκράτορα» (τίτλος για τους πιο στενούς συγγενείς του αυτοκράτορα επί της δυναστείας των Κομνηνών) εκ μέρους «του αυτού». Το χειρόγραφο H έχει, σε σύγκριση με το G, 70 στίχους παραπάνω, ενώ του λείπουν 16 στίχοι. Όταν, ωστόσο, οι δύο εκδοχές έχουν κοινούς στίχους, το κείμενο του G είναι σαφώς καλύτερο από εκείνο του H. Η δομή του ποιήματος ακολουθεί ακριβώς το πρότυπο του πρώτου: ταπεινή προσφώνηση στον «αυθέντη», απαρίθμηση των αναγκών του σπιτιού και τελική παράκληση για οικονομική ενίσχυση, ώστε να μη στερηθεί ο Σεβαστοκράτωρ τους καθημερινούς του επαίνους (από τον ποιητή). Το ύφος του ποιήματος, όμως, είναι πολύ διαφορετικό από του πρώτου. Εδώ ένας μίζερος παραπονιάρης ζητά οικονομική ενίσχυση, παρουσιάζοντας τις καθημερινές ανάγκες της πολυμελούς οικογένειάς του. Ο κατάλογος των αντικειμένων ενός βυζαντινού νοικοκυριού έχει προπαντός γλωσσικό και πραγματολογικό ενδιαφέρον, εντούτοις ολόκληρο το ποίημα περιορίζεται στη συσσωρευτική απαρίθμηση αυτών των αναγκών (Eideneier 1991, 6-7).

Ποίημα Γ΄

Παρουσιάζεται ως τέταρτο στη σειρά από τους παλιότερους εκδότες Hesseling & Pernot (1910, 72-83). Παραδίδεται σε επτά χειρόγραφα (από τον 14ο ώς και τον 16ο αιώνα) και είναι ίσως το πιο γνωστό και πιο δημοφιλές από τα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα. Σε 291 στίχους ο φτωχός λόγιος/ποιητής αναφέρεται στα βάσανα του γραμματισμένου ανθρώπου, που είναι ανίκανος να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ζωής, διεκτραγωδεί την πενία του και αναθεματίζει τις συμβουλές του πατέρα του, ο οποίος τον παρακίνησε να μορφωθεί για να γίνει πλούσιος. Παραδέχεται πως τα γράμματα δεν τον βοήθησαν να πλουτίσει και τώρα ζηλεύει τους καλοταϊσμένους γείτονές του που ασκούν χειρωνακτικά επαγγέλματα (Λεντάρη 2007, 1896). Απευθύνεται, λοιπόν, στον αυτοκράτορα και ζητά την υλική συνδρομή του, διεκτραγωδώντας τη φτώχεια και τη δυστυχία του, ενώ καταριέται την παιδεία («Ανάθεμαν τα γράμματα, Χριστέ, και οπού τα θέλει») που τον κατάντησε να πεινάει, να υποφέρει το ψύχος και να γνωρίζει την περιφρόνηση του κόσμου (Χατζηφώτης 1980, 21). Από τον στίχο 217 και εξής προστίθεται –στο καλύτερο χειρόγραφο– ένα ακόμη επεισόδιο, όπου ο ποιητής βρίσκεται σε μοναστήρι και καταφέρνει, με ένα τέχνασμα που μοιάζει με τα ανάλογα στο πρώτο ποίημα, να χορτάσει επιτέλους κι αυτός μια φορά. Το επεισόδιο αυτό δίνει αφορμή σε άλλους μεταγενέστερους ποιητές να προβούν σε αρκετά εκτενείς προσθήκες (οι οποίες σώζονται στα διάφορα χειρόγραφα που παραδίδουν το ποίημα), στο πνεύμα κυρίως του πρώτου μέρους, με την παρουσίαση και άλλων –χειρωνακτικών– επαγγελμάτων (Eideneier 1991, 9).

Ποίημα Δ΄

Το εξίσου δημοφιλές και εκτενέστερο –από όλα τα Πτωχοπροδρομικά– ποίημα Δ΄ (αποτελείται από 665 στίχους), με τίτλο στα μεταγενέστερα χειρόγραφα Βιβλίον δεύτερον κατά ηγουμένων ή Έτερον βιβλίον δεύτερον περί μοναχών, σώζεται σε επτά χειρόγραφα που προέρχονται από τον 14ο ώς και τον 16ο αιώνα. Στο προοίμιο, σε λόγια γλώσσα, αυτοπαρουσιάζεται ένας «αγράμματος και νέος ρακενδύτης και μοναχός των ευτελών». Ο κακοπαθημένος αυτός καλόγερος περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια την άθλια ζωή του στο γνωστό μοναστήρι «του Φιλοθέου» της Κωνσταντινούπολης, όπου ζει υπό την εξουσία δύο ηγουμένων. Οι επιμέρους σκηνές και τα επεισόδια που απαριθμεί είναι γεμάτες δραματικότητα και εκφραστικότητα (Eideneier 1991, 9-10). Σε τόνο μεμψίμοιρο ο μοναχός/ποιητής στρέφεται εναντίον του μοναχικού βίου και των ηγουμένων, ζητώντας από τον αυτοκράτορα να στρέψει το βλέμμα του προς έναν ταπεινό νεαρό μοναχό που αφηγείται αληθινά πράγματα τα οποία προκαλούν το παράπονο και την αγανάκτησή του. Στη συνέχεια, περιγράφει τον άτεγκτο και αυστηρό –για τους άλλους– ηγούμενο που ενδιαφέρεται μόνο για την καλοπέρασή του και κακομεταχειρίζεται τον μοναχό/ποιητή, τιμωρώντας τον αυστηρά για ασήμαντες αιτίες (Χατζηφώτης 1980, 20). Το ποίημα χαρακτηρίζεται από το μεικτό ύφος του και τα διαφορετικά επίπεδα δημώδους και λόγιας γλώσσας, καθώς και από τις υπερβολές του που το κάνουν θησαυρό ευτράπελων στιγμιότυπων. Να σημειωθεί ότι το ποίημα αυτό στην έκδοση Hesseling &  Pernot 1910 (βλ. περισσότερα στην τελευταία παράγραφο) είναι τρίτο και όχι τέταρτο στη σειρά.

Η προσωπογραφία του ποιητή

Αρχικά, οι μελετητές απέδωσαν τα ποιήματα στον γνωστό λόγιο και πολυγραφότατο συγγραφέα του πρώτου μισού του 12ου αιώνα Θεόδωρο Πρόδρομο, για τα περιστατικά της ζωής του οποίου γνωρίζουμε πολύ λίγα. Το βέβαιο είναι ότι ο Πρόδρομος είχε επιδοθεί σε συστηματικές σπουδές και είχε αποκτήσει σημαντική για την εποχή του μόρφωση. Το λόγιο έργο του είναι πληθωρικό και πολύμορφο· έγραψε μυθιστορήματα, ποιήματα, επιγράμματα , αστρολογικές, γραμματικές, φιλοσοφικές και θεολογικές μελέτες, ρητορικά γυμνάσματα, σάτιρες και επιστολές. Τα κείμενα αυτά ήταν γραμμένα σε ένα επίπεδο ύφους κατάλληλο για την αυτοκρατορική αυλή των Κομνηνών, όμως ο Πρόδρομος έχει αφήσει και έργα σε δημώδη γλώσσα.

Το «προδρομικό ζήτημα»

Από νωρίς απασχόλησε τους μελετητές το πρόβλημα αν είναι ένας ο ποιητής των Πτωχοπροδρομικών, αν ο Θεόδωρος Πρόδρομος έγραψε μόνο μερικά ποιήματα και τα υπόλοιπα τού αποδίδονται (καταχρηστικά) ή αν τα Πτωχοπροδρομικά δεν είναι καθόλου δημιουργήματα του βυζαντινού λόγιου και λανθασμένα του αποδόθηκαν από την παράδοση. Ο Eideneier (1991, 93) υποστηρίζει πως ένα παρακλητικό ή επαιτικό ποίημα, συνδεδεμένο με το όνομα του «Πτωχοπροδρόμου», φαίνεται πως απέκτησε κάποτε χαρακτήρα προτύπου. Το αποτέλεσμα ήταν και άλλοι συγγραφείς, με παρόμοια αιτήματα, να αρχίσουν να συνθέτουν αντίστοιχα ποιήματα και να τα κάνουν γνωστά ως «Πτωχοπρόδρομο». Σήμερα η φιλολογική επιστήμη δέχεται ως επικρατέστερη τη θεωρία ότι τα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα αποτελούν παρωδίες ή ποιήματα γραμμένα «κατά το ύφος» του Προδρόμου, που ήταν γνωστός ως ο κατεξοχήν αιτητικός ποιητής, χωρίς όμως να συμφωνούν όλοι οι μελετητές και χωρίς να έχει λήξει το φιλολογικό ζήτημα γύρω από τον «Πτωχοπρόδρομο» (Χατζηφώτης 1980, 9-10). Εφόσον αποδεχόμαστε τον γενικά πλασματικό χαρακτήρα των ποιημάτων, τότε τα ιστορικά και γεωγραφικά στοιχεία, τα τοπωνύμια και τα κύρια ονόματα, όπως επίσης και ο τίτλος με τις αναφορές στο πρόσωπο του συγγραφέα, δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν πλέον ως στοιχεία της προσωπικότητας και της βιογραφίας του Θεόδωρου Πρόδρομου (Eideneier 2012, 94).

Η γλώσσα και το μέτρο

Τα Πτωχοπροδρομικά έχουν τεράστιο γλωσσολογικό ενδιαφέρον, καθώς ο γλωσσικός τους χαρακτήρας είναι μεικτός: η λόγια γλώσσα χρησιμοποιείται στο προοίμιο, στον επίλογο και στα ενδιάμεσα τμήματα, όπου ο ποιητής απευθύνεται σε υψηλά ιστάμενα πρόσωπα και υποβάλλει το αίτημα για ευεργεσία, ενώ η δημώδης γλώσσα, που δεν επηρεάζεται από συγκεκριμένη διάλεκτο, αλλά λειτουργεί ως κοινή λογοτεχνική γλώσσα, χρησιμοποιείται στα ενδιάμεσα περιγραφικά μέρη που περιέχουν τα κακοπαθήματα του ποιητή και αναφορές στην καθημερινή ζωή (Λεντάρη 2007, 1896). Τα ποιήματα αυτά αποτελούν πολύτιμη μαρτυρία του νέου γλωσσικού τύπου ο οποίος αρχίζει να διαμορφώνεται κατά τον 12ο αιώνα. Δεν μπορούμε, βέβαια, να διατυπώσουμε σαφή συμπεράσματα για την αρχική γλωσσική μορφή των ποιημάτων, καθώς η ρευστότητα είναι ένα από τα χαρακτηριστικά τους. Όσον αφορά στη μετρική τους, τα Πτωχοπροδρομικά είναι γραμμένα στον λεγόμενο πολιτικό στίχο.

Οι μελετητές εντόπισαν στα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα αρκετά ελαττώματα: μονοτονία, μακρηγορίες, επιπολαιότητες, άμορφες εκφράσεις. Υπάρχει, βέβαια, ζωηρότητα, παραστατικότητα και χάρη στη διήγηση, όμως η αξία τους είναι κυρίως λαογραφική, γλωσσική και φιλολογική. Παρουσιάζουν, επίσης, μεγάλο ενδιαφέρον για τον κοινωνικό χαρακτήρα τους και αποτελούν σημαντικό υλικό στην έρευνα του καθημερινού βίου των Βυζαντινών – διατροφή, συνήθειες, ενδυμασία κλπ. (Χατζηφώτης 1980, 21).

Η διάδοση του έργου

Το γεγονός ότι δεν διαθέτουμε κάποια βενετική έκδοση του Πτωχοπρόδρομου μπορεί να οφείλεται στα αυστηρά κριτήρια των τυπογράφων/εκδοτών κατά τους πρώτους αιώνες της τυπογραφικής τέχνης (15ος-16ος αι.) ή απλώς στην τύχη (αν υποθέσουμε ότι το κείμενο τυπώθηκε, αλλά δεν σώζεται ή λανθάνει μέχρι στιγμής κάποια πρώιμη έκδοσή του). Όπως και να είναι, η πληθώρα των κωδίκων που παραδίδουν τα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα, καθώς και οι ποικίλες μεταγενέστερες παρεμβολές σε αυτά, αποτελούν αδιάψευστο μάρτυρα της δημοφιλίας και της αδιάλειπτης πρόσληψής τους από τους αναγνώστες/ακροατές των τελευταίων βυζαντινών και των πρώτων μεταβυζαντινών αιώνων.

Η εκδοτική επιτυχία του Πτωχοπρόδρομου στη νεότερη και σύγχρονη εποχή πιστοποιείται όχι μόνο από το πλήθος των ελληνόφωνων εκδόσεων (ακόμα και των αποσπασματικών) αλλά και των μεταφράσεων στις βασικές ευρωπαϊκές γλώσσες (βλ. σχετικά τη βιβλιογραφική λίστα στο Eideneier 2012, xvii-xxi). Αφετηρία τους στάθηκε η έκδοση του πρώτου τόμου των Ατάκτων του Κοραή (Παρίσι 1829), που περιείχε μόνο τα ποιήματα Γ΄ και Δ΄ – τα ανατύπωσε αργότερα (1866) και ο Μαυροφρύδης. Η πρώτη απόπειρα συνολικής παρουσίασης των Πτωχοπροδρομικών πραγματοποιήθηκε από τους Miller και Legrand το 1875· όπως υποδηλώνει και ο τίτλος της (Trois poëmes...), η έκδοση αυτή ήταν ελλιπής, καθώς περιείχε τα τρία από τα τέσσερα γνωστά σήμερα ποιήματα (συγκεκριμένα, τα ποιήματα Α΄, Β΄ και Γ΄ της παρουσίασής μας, και μάλιστα αναδιαταγμένα, δηλαδή με διαφορετική σειρά). Έτσι, η πρώτη γενική έκδοση του Πτωχοπρόδρομου εκπονήθηκε από τον Legrand λίγα χρόνια αργότερα (1880), την οποία διαδέχτηκε μία έκδοση βαρόμετρο στην ιστορία της διάδοσης του κειμένου, αυτή των Hesseling και Pernot το 1910, που «παρουσιάζει τα κείμενα όπως τα γνώρισαν οι γενιές από το 1910 ως το 1991» (Eideneier 2012, xi). Τη χρονιά αυτή κυκλοφόρησε η γερμανική κριτική έκδοση του Eideneier (1991). Ο τελευταίος πλέον αντιστρέφει, όπως ειπώθηκε και πιο πάνω, την παραδεδομένη σειρά του τρίτου και του τέταρτου ποιήματος, κάτι που διατηρείται και στην πιο πρόσφατη, ελληνική, περισσότερο ενημερωμένη και εν γένει εμπλουτισμένη (βιβλιογραφία, εισαγωγή, γλωσσάριο) έκδοση του γερμανού μελετητή (2012), η οποία κοσμείται, όπως και η προηγούμενη, με σχέδια του ζωγράφου Αλέκου Φασιανού. Το κατά γενική ομολογία πληρέστερο και περισσότερο συνεκτικό κείμενο του Eideneier 2012 είναι και η πηγή της παρούσας ανθολόγησης.  


Κείμενα

Προσφώνηση στον αυτοκράτορα (Ποίημα Α΄, στ. 1-34)

Ο ποιητής απευθύνει επίσημες και ταπεινόφρονες προσφωνήσεις προς τον αυτοκράτορα, προσπαθώντας να κερδίσει την εύνοιά του. Παράλληλα, τον προϊδεάζει για το θέμα που θα αναπτύξει στη συνέχεια: το μεγάλο του βάσανο, δηλαδή τη γυναίκα του!

 

                               ΠΟΙΗΜΑ Α΄

Τοῦ Προδρόμου κυροῦ Θεοδώρου προς τὸν βασιλέα
                               Μαυροϊωάννην

Τί σοὶ προσοίσω, δέσποτα, δέσποτα στεφηφόρε,

ἀνταμοιβὴν ὁποίαν δὲ ἢ χάριν προσενέγκω

ἐξισωμένην πρὸς τὰς σὰς λαμπρὰς εὐεργεσίας,

τὰς γινομένας εἰς ἐμὲ τοῦ κράτους σου παντοίας;

 


 

 


5

Πρό τινος ἤδη πρὸ καιροῦ καὶ πρὸ βραχέος χρόνου

οὐκ εἶχον οὖν ὁ δύστηνος τὸ τί προσαγαγεῖν σοι

κατάλληλον τῷ κράτει σου καὶ τῇ χρηστότητί σου

καὶ τῇ περιφανείᾳ σου καὶ χαριτότητί σου,

εἰ μή τινας πολιτικοὺς ἀμέτρους πάλιν στίχους,

 

 

 

 

 

10

συνεσταλμένους, παίζοντας, ἀλλ’ οὐκ ἀναισχυντῶντας,

παίζουσι γὰρ καὶ γέροντες, ἀλλὰ σωφρονεστέρως.

Μὴ οὖν ἀποχωρίσῃς τους μηδ’ ἀποπέμψῃς μᾶλλον,

ὡς κοδιμέντα δέξου τους, ποσῶς ἂν οὐ μυρίζουν,

καὶ φιλευσπλάγχνως ἄκουσον ἅπερ τάλας γράφω.

 

 

15

Κὰν φαίνομαι γάρ, δέσποτα, γελῶν ὁμοῦ καὶ παίζων,

ἀλλ’ ἔχω πόνον ἄπειρον καὶ θλῖψιν βαρυτάτην

καὶ χαλεπὸν ἀρρώστημα καὶ πάθος, ἀλλὰ πάθος!

Πάθος ἀκούσας τοιγαροῦν μὴ κήλην ὑπολάβῃς,

μηδ’ ἄλλο τι χειρότερον ἐκ τῶν μυστικοτέρων,

 

 

 

 

20

μὴ κερατᾶν τὸ φανερόν, μὴ ταντανοταρτάτην,

μὴ νόσημα καρδιακόν, μὴ περιφλεγμονίαν,

μὴ σκορδαψόν μηδ’ ὕδερον, μὴ παραπνευμονίαν,

ἀλλὰ μαχίμου γυναικὸς πολλὴν εὐτραπελίαν,

προβλήματα προβάλλουσα καὶ πιθανολογίας

 

 

   

25

καὶ τὸ δοκεῖν εὐλόγως μοι προφέρεται πλουτάρχως.

Καὶ θέλω δεῖξαι προφανῶς τὴν ταύτης μοχθηρίαν,

ἀλλὰ φοβοῦμαι, δέσποτα, τοὺς ἰταμωδεστέρους,

μήπως ἐμὲ ἀκούσωσι καὶ ὑπάγουν εἰς τὸ ὀσπίτιν

καὶ νὰ μὲ πιττακώσωσιν ἐκ τῶν ἀπροσδοκήτων·


 

30

καὶ κρεῖσσον εἶχον, δέσποτα, τὸ νὰ μὲ θάψουν ζῶντα

καὶ νὰ μὲ βάλουν εἰς τὴν γῆν καὶ νὰ μὲ περιχώσουν,

παρὰ νὰ μάθῃ τίποτε τῶν ἄρτι γραφομένων.

Φοβοῦμαι γὰρ τὸ στόμαν της, φοβοῦμαι τὴν ὀργήν της,

τὰς ἀπειλάς της δέδοικα καὶ τὴν ἀποστροφήν της.

 

    • Το εξώφυλλο της έκδοσης του Πτωχοπρόδρομου, σε επιμέλεια Hans Eideneier (2012) και σχέδια του Αλέκου Φασιανού.
      Πηγή: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
    • Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Β΄ Κομνηνός, πιθανολογούμενος αποδέκτης του ποιήματος, λεπτομέρεια μωσαϊκού στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης.
      Πηγή: Wikimedia Commons   
    • Ο Ιωάννης Β΄ Κομνηνός κυνηγά έφιππος, μικρογραφία γαλλικού χειρογράφου του 13ου αιώνα.
      Πηγή: Wikimedia Commons  
    • Σχέδιο του ζωγράφου Αλέκου Φασιανού για το πρώτο Πτωχοπροδρομικό ποίημα, το οποίο παραδίδεται στον Παρισινό κώδικα.
      Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ. 152.    
  • Δεν βρέθηκαν βίντεο
  • Δεν βρέθηκαν αρχεία ήχου
Σύνδεσμοι

    Λεξικά

    Λεξικά Νεοελληνικής
    Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
    Λεξικό Εμ. Κριαρά
    Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
    TLG
    Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
    Liddell-Scott
    Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

    Μελέτες

    Μεσαιωνικές μελέτες
    Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

    Σύνδεσμοι

    Οι κατηγορίες της δύστροπης συζύγου (Ποίημα Α΄, στ. 67-112)

    Η δύστροπη σύζυγος όχι μόνο ταλαιπωρεί τον ποιητή αλλά και τον απειλεί. Επιπλέον, τον χλευάζει, τον βρίζει και τον αποκαλεί τεμπέλη και ανίκανο νοικοκύρη, επειδή δεν κατάφερε να της προσφέρει καμία άνεση στα χρόνια του έγγαμου βίου τους.

     

    Ἐπεντρανίζεις, ἄνθρωπε, κἂν ὅλως θεωρεῖς με;

    ἐγώ ἠμην ὑποληπτικὴ καὶ σύ ἠσουν ματσουκάτος·

    ἐγὼ ἤμην εὐγενικὴ καὶ σὺ πτωχὸς πολίτης,

     

       

    70

    σὺ εἶσαι Πτωχοπρόδρομος καὶ ἐγώ ἠμην Ματσουκίνη,

    σὺ ἐκοιμῶ εἰς τὸ ψιαθὶν καὶ ἐγὼ εἰς τὸ κλινάριν·

    ἐγώ εἰχον προῖκα περισσήν, καὶ σύ εἰχες ποδοκόπιν,

    ἐγώ εἰχον ἀσημοχρύσαφον, καὶ σύ εἰχες σκαφοδούγας

    καὶ σκάφην τοῦ ζυμώματος καὶ μέγαν πυροστάτην·

     

     

     

     

     

    75

    καθέζεσαι εἰς τὸ ὀσπίτιν μου καὶ ἐνοίκιον οὐ φροντίζεις,

    τὰ μάρμαρα ἠφανίσθησαν, ὁ πάτος συνεπτώθη,

    τὰ κεραμίδια ἐλύθησαν, τὸ στέγος ἐσαπρώθη,

    οἱ τοῖχοι καταπίπτουσιν, ἐξεχερσώθη ὁ κῆπος,

    κοσμήτης οὐκ ἀπέμεινεν, οὐ γύψος οὐδὲ σπέτλον

     

     

     

     

     

    80

    οὐδὲ ῥηγλὶν μαρμάρινον, οὐ συγκοπὴ μετρία·

    αἱ θύραι συνεστράφησαν ἐξ ὁλοκλήρου πᾶσαι,

    τὰ κάγκελλα ἐξηλώθησαν ἀπ’ ἄκρας ἕως ἄκραν,

    καὶ τὰ στηθαῖα ἔπεσον τὰ πρὸς τὸ περιβόλιν.

    Θύραν οὐκ ἤλλαξας ποτέ, σανίδιν οὐ κὰν ψίχα,

     

     

     

     

     

    85

    ποτὲ οὐκ ἐξεκεράμωσας, οὐδὲ ἀνερράψω τοῖχον,

    οὐ τέκτονα ἐκάλεσας ἵνα τὸν περιράψῃ,

    οὔτε καρφὶν ἠγόρασας νὰ ἐμπήξῃς εἰς σανίδιν·

    βλέπουν σε τὰ ψυχάρια μου καὶ ἔχουν σε ὡς αὐθέντην,

    φοβοῦνται, παραστήκονται, δουλεύουν καὶ τιμῶσιν·

     

     

    90

    ἐγὼ κρατῶ τὸ ὀσπίτιν σου καὶ τὴν ὑποταγήν σου,

    δουλεύω τὰ παιδία σου παρὰ βαβὰν καλλίστην,

    οἰκονομῶ τὰ κατὰ σέ, τρέχω, μοχθῶ, διώκω,

    καὶ κάμνω λινοβάμβακον ἱμάτιν καὶ φορῶ το·

    ἔχεις με κουρατόρισσαν, ἔχεις με ἀναπλαρέαν,





     

    95

    καὶ κάμνω καὶ τὰ μαλλωτά, κάμνω καὶ τὰ ναρθήκια·

    ἔχεις με ψιλονήτριαν, καὶ κάμνω τὸ λινάριν,

    κάμνω ὑποκαμισόβρακα, στιβάζω τὸ βαμβάκιν·

    ἔχεις με προσμονάριον ὁμοῦ καὶ ἐκκλησιάρχην,

    καὶ κανονάρχην σὺν αὐτοῖς καὶ χωρικὸν νοτάρην·

     

     

     

     

     

    100

    καὶ σὺ καθέζεσαι ὡς πωλὶν χωσμένον εἰς τὸ βρῶμα,

    καὶ καθ’ ἡμέραν προσδοκᾷς τί νὰ σὲ παραβάλω.

    Τὸ τί σὲ θέλω ἐξαπορῶ, τὸ τί σὲ χρήζω οὐκ οἶδα·

    ἂν οὐκ ἐθάρρεις κολυμβᾶν, κολυμβητὴς μὴ ἐγένου,

    ἀλλ’ ἂς ἐκάθου σιγηρὸς καὶ ὰπομεριμνημένος,





     

    105

    καὶ ἂς ἔκνηθες τὴν λέπραν σου, καὶ ἂς ἤφηνες ἐμέναν.

    Εἰ δὲ κομπώσειν ἤθελες καὶ λάβειν καὶ πλανήσειν,

    ἂς ἔλαβες ὁμοίαν σου, καπήλου θυγατέραν,

    κουτσοπαρδάλαν τίποτε, γυμνήν, ἠπορημένην,

    χορταρίναν τρυφυλὴν ἀπὸ τὰ Μανινέα·

     

     

     

     

     

    110

    καὶ τί με παρωδήγησας τὴν ἀπορφανισμένην

    μὲ τὰ συχνογυρίσματα καὶ μὲ τὰς κομπωσίας,

    καὶ μὲ τοὺς ὀψικάτορας καὶ τὸ πολὺν ὀψίκιν



     

    • Δεν βρέθηκαν εικόνες
    • Δεν βρέθηκαν βίντεο
    • Δεν βρέθηκαν αρχεία ήχου
    Σύνδεσμοι

      Λεξικά

      Λεξικά Νεοελληνικής
      Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
      Λεξικό Εμ. Κριαρά
      Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
      TLG
      Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
      Liddell-Scott
      Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

      Μελέτες

      Μεσαιωνικές μελέτες
      Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

      Σύνδεσμοι

      Επίλογος-παράκληση στον αυτοκράτορα (Ποίημα Α΄, στ. 268-274)

      Στους στίχους που παραλείπονται ο ποιητής βεβαιώνει τον αυτοκράτορα για την αλήθεια των λεγομένων του και του αφηγείται δύο ευτράπελα περιστατικά. Στο πρώτο επιστρέφει με άδεια χέρια στο σπίτι, γεγονός που προκαλεί την οργή της γυναίκας του, η οποία τον αφήνει νηστικό. Ο ποιητής, τελικά, καταφέρνει να κορέσει την πείνα που τον βασανίζει, όταν το ένα του παιδί έχει ένα ατύχημα και μέσα στη γενική αναστάτωση αυτός κλέβει το κλειδί, ανοίγει το «αρμάριν» (ντουλάπι) και τρώει. Στο δεύτερο επεισόδιο ο ταλαίπωρος ποιητής μηχανεύεται διάφορα τεχνάσματα για να μπορέσει να φάει το σπιτικό «μονόκυθρον», το αγαπημένο του φαγητό. Το ακόλουθο απόσπασμα αποτελεί τον επίλογο του πρώτου ποιήματος, στον οποίο ο ποιητής εκλιπαρεί τον αυτοκράτορα να τον ενισχύσει οικονομικά προκειμένου να εξευμενίσει την ανάλγητη σύζυγο σώζοντας τη ζωή του.

       

      Τοιαῦτα πέπονθα δεινά, κρατάρχα στεφηφόρε,

      παρὰ μαχίμου γυναικὸς καὶ τρισαλιτηρίας,

       

      270

      ὡς εἶδε με καινότατα ἐλθόντα πρὸς τὸν οἶκον.

      Ἂν οὖν μὴ φθάσῃ με τὸ σὸν φιλεύσπλαγχνον, αὐτάναξ,

      καὶ δώροις καὶ χαρίσμασι τὴν ἄπληστον ἐμπλήσῃς,

      τρέμω, πτοοῦμαι, δέδοικα μὴ φονευθῶ πρὸ ὥρας,

      καὶ χάσῃς σου τὸν Πρόδρομον, τὸν κάλλιστον εὐχέτην.

       

        • Αυλικοί (;) υποβάλλουν τα σέβη τους στον αυτοκράτορα Ιωάννη Β΄ Κομνηνό, μικρογραφία γαλλικού χφου του 13ου αιώνα. Ανάλογη σκηνή μπορούμε να φανταστούμε και για τον «Πτωχοπρόδρομο», που συνάμα επιστρατεύει και τη δύναμη του ποιητικού λόγου.
          Πηγή: Wikimedia Commons     
      • Δεν βρέθηκαν βίντεο
      • Δεν βρέθηκαν αρχεία ήχου
      Σύνδεσμοι

        Λεξικά

        Λεξικά Νεοελληνικής
        Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
        Λεξικό Εμ. Κριαρά
        Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
        TLG
        Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
        Liddell-Scott
        Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

        Μελέτες

        Μεσαιωνικές μελέτες
        Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

        Σύνδεσμοι

        Οι ανάγκες της πολυμελούς οικογένειας του ποιητή (Ποίημα Β΄, στ. 29-61)

        Στο προίμιο του ποιήματος ο ταλαίπωρος ποιητής προσπαθεί με την τυπική, ταπεινή προφώνηση να ευφράνει τον δεσπότη του αποβλέποντας στην ευεργεσία του, για να σωθεί από την έσχατη ένδεια στην οποία έχει βρεθεί. Κατόπιν, παρουσιάζει την πολυμελή οικογένειά του με τις καθημερινές της ανάγκες και έγνοιες.

         

         

        30

        Χωρὶς τῶν διδομένων μοι τούτων τῶν τυπωμάτων,

        οὐ θέλω ξύλον καύσιμον, οὐ θέλω καὶ καρβούνιν,

        οὐ θέλω ψώνιν μερικὸν ἅπαξ τῆς ἑβδομάδος,

        οὐ θέλουσιν ὑπόδησιν, τοὺς ἔχω μετ’ ἐμέναν;

        Οὐ θέλω ἐγὼ ὑποδήματα, χειμωνικὰ τουβία,

        καὶ κοντοσφίκτουρον παχὺν, νὰ τὸ φορῶ εἰς τὴν ψύχραν;

         

         

         

         

         

         

        35

        Οὐ θέλουν εἰς τὸ σπίτιν μου λινάριν καὶ βαμβάκιν,

        βαψίματα, ραψίματα, πετσώματα, πετσία,

        ἀλεστικόν, φουρνιατικόν, βαλανικόν, σαπώνιν,

        τριψίδιν γάρ καὶ πίπερον, κύμινον, καρναβάδιν,

        μέλιν, ὀξίδιν, σύσγουδον, ἅλας, ἀμανιτάριν,

         

         

         

        40

        σέλινον, πρασομάρουλον καὶ κάρδαμον καὶ ἰντύβιν,

        σπανάκιν, χρυσολάχανον, γογγύλιν, ματζιτζάνιν,

        φρύγιον κράμβην καὶ γουλὶν καὶ ἀπὸ τὸ κουνουπίδιν;

        Οὐ θέλουν εἰς τὰ κόλλυβα τῶν προτελευτησάντων

        ἀμύγδαλα, ροΐδια, καρυδοκουκουνάρια,

         

        45

        καὶ κανναβούριν καὶ φακὴν καὶ στραγαλοσταφίδας;

        Οὐ θέλουν ἀλειπτούτσικα μοσχάτα καὶ κροκάτα,

        οὐ θέλει ἡ γυναίκα μου γυρὶν τὴν Πασχαλίαν,

        οὐ θέλει ἡ μάννα μου μανδίν, οὐ θέλει καὶ καλίγια;

        Ἀφήνω τὰ τρανότερα κ’ ἐμβαίνω εἰς τὴν λέπτην,

         

         

         

         

        50

        εἰς τὰ τσουκαλολάγηνα καὶ εἰς τὴν χουρδουβελίαν·

        τὸ δὸς ἐδῶ, τὸ δὸς ἐκεῖ, τὸ δὸς εἰς τὸ κουκούμιν,

        δὸς εἰς καθαροκόσκινον, δὸς εἰς τὸν πωλοτρόφον,

        εἰς κηροστούπιν καὶ δᾳδίν, ἐλάδιν καὶ λινέλιν·

        τὸ λάλησε τὸν σικυαστὴν καὶ ἂς ἔλθῃ ὁ φλεβοτόμος·

         

         

         

         

         

        55

        κύρι, τὸ πηγαδόσχοινον ἐκόπην καὶ ἂς τὸ ἀλλάξουν,

        νερὸν ὁ κάδος οὐ κρατεῖ καὶ ἂς ἀγοράσουν ἄλλον·

        αἱ θύραι ἀπεδάρτησαν, ἂς ἔλθῃ ὁ ἀσκοθυριάρης,

        ἐτραυματίασεν τὸ παιδίν, γοργὸν ἂς ἀγοράσουν

        χαμομημέλαιον κάλλιστον, ὄξος, ἀγριοσταφίδαν,

         

        60

        κηκίδιν, λυσσομάμουδον καὶ ἄλλα τινὰ τοιάδε,

        καὶ ἂς ποιήσουν τραυματάλειμμα, πρὶν λυκοκεφαλιάσῃ.

         

          • Joachim Beuckelaer, Η καλοτακτοποιημένη κουζίνα, 1566, λάδι σε ξύλο, Μουσείο Rijksmuseum, Άμστερνταμ.
            Πηγή: Wikimedia Commons   
          • Μεσαιωνική εικόνα που απεικονίζει αρτοποιούς στο Βυζάντιο.
            Πηγή: Διακόνημα 
          • Γιατρός περιθάλπει ασθενή, μικρογραφία κώδικα του 12ου-13ου αι., Άγιο Όρος, Μονή Ιβήρων.
            Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα  
          • Σχέδιο του ζωγράφου Αλέκου Φασιανού για το δεύτερο Πτωχοπροδρομικό ποίημα.
            Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ. 162.    
        • Δεν βρέθηκαν βίντεο
        • Δεν βρέθηκαν αρχεία ήχου
        Σύνδεσμοι

          Λεξικά

          Λεξικά Νεοελληνικής
          Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
          Λεξικό Εμ. Κριαρά
          Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
          TLG
          Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
          Liddell-Scott
          Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

          Μελέτες

          Μεσαιωνικές μελέτες
          Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

          Σύνδεσμοι

          Οι καθημερινές ανάγκες του σπιτιού (Ποίημα Β΄, στ. 62-69)

          Αφού προηγουμένως ο Πτωχοπρόδρομος απαρίθμησε λεπτομερώς τις πολάριθμες ανάγκες του σπιτιού του, στο απόσπασμα αυτό υπερασπίζεται τον εαυτό του απέναντι στις κατηγορίες περί κακοδιαχείρισης και σπατάλης. 

           

           

           

           

          Ἤκουσας, πάντως ἤκουσας τὴν ἔξοδον τὴν ἔχω·

          ἐδάρε, μίξον ὁμαδὸν ἅπαντα τὰ λαμβάνω,

          τὴν ρόγαν, τὸ μηναῖον μου καὶ τὰς φιλοτιμιάς μου,


           

          65

          τὰ ἐσώτυπα, τὰ ἐξώτυπα, τὰ ἀπέδω καὶ τὰ ἀπέκει,

          καὶ τότε λογαρίασε με καλῶς καὶ εἰς τὰ μὲ δίδεις,

          καὶ ἂν μ’ εὕρῃς χρώμενον κακῶς εἰς ταῦτα τὰ μὲ δίδεις,

          τότε καὶ κατονείδιζε, τότε κατάκρινόν μοι

          ὥσπερ ἐλευθερόψυχον καὶ σπαταλοκρομμύδην.

           

            • Ιωάννης Β΄ Κομνηνός (αριστερά) και ο γιος του, συναυτοκράτορας Αλέξιος Κομνηνός (δεξιά), που μπορεί να ταυτίζεται με τον «Σεβαστοκράτορα»-αποδέκτη του ποιήματος Β΄.
              Πηγή: Wikimedia Commons    
          • Δεν βρέθηκαν βίντεο
          • Δεν βρέθηκαν αρχεία ήχου
          Σύνδεσμοι

            Λεξικά

            Λεξικά Νεοελληνικής
            Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
            Λεξικό Εμ. Κριαρά
            Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
            TLG
            Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
            Liddell-Scott
            Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

            Μελέτες

            Μεσαιωνικές μελέτες
            Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

            Σύνδεσμοι

            Τα βάσανα του λογίου (Ποίημα Γ΄, στ. 56-102)

            Ύστερα από μια αρκετά εκτενή προσφώνηση στον βασιλέα κυρ Μανουήλ τον Κομνηνό από τον Θεόδωρον τον Πτωχοπρόδρομο (στ. 1-55), ο ποιητής αναφέρεται στα βάσανα του γραμματισμένου λογίου και αναθεματίζει τις συμβουλές του πατέρα του που τον παρακίνησε να μορφωθεί.

             

            Ἀπὸ μικροῦ μὲ ἔλεγεν ὁ γέρων ὁ πατήρ μου·

            «Τέκνον μου, μάθε γράμματα, καὶ ὡσὰν ἐσέναν ἔχει,

            βλέπεις τὸν δεῖνα, τέκνον μου, πεζὸς περιεπάτει,

            καὶ τώρα διπλοεντέλινος καὶ παχυμουλαράτος.

             

             

             

             

            60

            Αὐτός, ὅταν ἐμάνθανε, ὑπόδησιν οὐκ εἶχεν,

            καὶ τώρα, βλέπε τον, φορεῖ τὰ μακρομύτικά του.

            Αὐτὸς μικρὸς οὐδέν εἰδεν τὸ τοῦ λοετροῦ κατώφλιν,

            καὶ τώρα λουτρακίζεται τρίτον τὴν ἑβδομάδαν·

            κόλπος του ἐβουρβούρυζεν φθεῖρας ἀμυγδαλάτας,

             

             

             

             

             

            65

            καὶ τώρα τὰ νομίσματα γέμει τὰ μανοηλάτα·

            τσάντσαλον εἶχε στούπινον, καβάδιν λερωμένον,

            κ’ ἐφόρει το μονάλλαγος χειμῶνα καλοκαίριν,

            καὶ τώρα, βλέπεις, γέγονε λαμπρὸς καὶ λουρικάτος,

            παραγεμιστοτράχηλος, μεταξοσφικτουράτος.

             

            70

            Αὐτὸς, ὅταν ἐμάνθανεν, ποτέ του οὐκ ἐκτενίσθην,

            καὶ τώρα ἐν καλοκτένιστος καὶ καμαροτριχάρης.

            Καὶ πείσθητι γεροντικοῖς καὶ πατρικοῖς σου λόγοις

            καὶ μάθε γράμματα καὶ σὺ καὶ ὡσὰν ἐσέναν ἔχει.

            Ἂν γὰρ πεισθῇς ταῖς συμβουλαῖς καὶ τοῖς διδάγμασί μου,

             

             

            75

            σὺ μὲν μεγάλως τιμηθῇς, πολλὰ νὰ εὐτυχήσῃς,

            ἐμὲ δὲ τὸν πατέρα σου κὰν ἐν τῇ τελευτῇ μου,

            νὰ θρέψῃς ὡς ταλαίπωρον καὶ νὰ γηροτροφήσῃς.»

            Ὡς δ’ ἤκουσα τοῦ γέροντος, δέσποτα, τοῦ πατρός μου,

            τοῖς γὰρ γονεῦσι πείθεσθαι φησὶ τὸ θεῖον γράμμα,

             

            80

            ἔμαθα τὰ γραμματικὰ πλὴν μετὰ κόπου πόσου.

            Ἀφοῦ δὲ γέγονα κἀγὼ γραμματικὸς τεχνίτης,

            ἐπιθυμῶ καὶ τὸ ψωμὶν καὶ τοῦ ψωμιοῦ τῆν μάνναν,

            καὶ διὰ τὴν πείναν τὴ πολλὴν καὶ τὴν στενοχωρίαν

            ὑβρίζω τὰ γραμματικά, λέγω μετὰ δακρύων·

             

             

             

             

             

            85

            «Ἀνάθεμαν τὰ γράμματα, Χριστέ, καὶ ὁποὺ τὰ θέλει!

            ἀνάθεμαν καὶ τὸν καιρὸν καὶ ἐκείνην τὴν ἡμέραν,

            καθ’ ἣν μὲ παρεδώκασιν εἰς τὸ διδασκαλεῖον,

            πρὸς τὸ νὰ μάθω γράμματα, τάχα νὰ ζῶ ἀπ’ ἐκεῖνα.»

            Ἐδάρε καὶ τὰ γράμματα, ἂν μ’ ἔποισαν τεχνίτην,

             

             

             

             

             

            90

            ἀπ’ αὔτους ὁποὺ κάμνουσιν τὰ κλαπωτὰ καὶ ζῶσιν,

            νὰ ἔμαθα τέχνην κλαπωτὴν καὶ νὰ ἔζουν ἀπ’ ἐκείνην,

            νὰ ἤνοιγα τὸ ἀρμάριν μου, νὰ τὸ ηὕρισκα γεμάτον

            ψωμίν, κρασὶν πληθυντικὸν καὶ θυννομαγειρίαν

            καὶ παλαμιδοκόμματα καὶ τσίρους καὶ σκουμπρία,

             

             

             

            95

            παρ’ ὅτι τώρα ἀνοίγω το, βλέπω τοὺς πάτους ὅλους,

            καὶ βλέπω χαρτοσάκκουλα γεμάτα τὰ χαρτία,

            καὶ ἀνοίγω καὶ τὴν ἄρκλαν μου, νὰ εὕρω ψωμὶν νὰ φάγω,

            καὶ εὑρίσκω χαρτοσάκκουλον ἄλλο μικροτερίτσιν,

            γυρεύω τοῦ κελλίου μου τὰς τέσσαρας γωνίας

             

             

             

            100

            καὶ εὑρίσκω ἐκεῖσε κείμενα πολλὰ πολλὰ χαρτία,

            ἁπλώνω εἰς τὸ περσίκιν μου, γυρεύω τὸ πουγγίν μου,

            διὰ στάμενον τὸ ψηλαφῶ, καὶ αὐτὸ γέμει χαρτία.

             

             

              • Φανταστική προσωπογραφία του αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνού, αποδέκτη του Γ΄ και Δ΄ ποιήματος, σχέδιο του ζωγράφου Αλέκου Φασιανού.
                Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ. 172.   
              • «Τέκνον μου, μάθε γράμματα...»: Μικρογραφική παράσταση δασκάλου και μαθητών, από χφ. του Χρονικού του Ιωάννη Σκυλίτζη (12ο-13ος αι.), Εθνική Βιβλιοθήκη Μαδρίτης.
                Πηγή: Σχολικά Διαδραστικά Βιβλία   
              • Μητέρα συνοδεύει το παιδί της στον δάσκαλο, λεπτομέρεια από φορητή εικόνα του Αγίου Νικολάου, στην Ι. Μ. Πάτμου.
                Πηγή: Διακόνημα 
              • Μικρογραφική παράσταση εκπαίδευσης στον όψιμο Μεσαίωνα, από δυτικό κώδικα (Manesse) που φυλάσσεται στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης-Γερμανία.
                Πηγή: Wikimedia Commons 
              • Σχέδιο εμπνευσμένο από τον στίχο 71, έργο του Αλέκου Φασιανού.
                Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ 177.  
              • Πλανόδιος έμπορος, λεπτομέρεια από χφ. των Ομιλιών του Ιω. Δαμασκηνού, 11ος αι., Εθνική Βιβλιοθήκη Παρισιού.
                Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα  
              • Μικρογραφία με παράσταση οικοδόμων, Ψαλτήρι Χλουντώφ (β΄ μισό 9ου αι.), Κρατικό Μουσείο Ιστορίας, Μόσχα.
                Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα    
              • Σιδεράς, λεπτομέρεια από χφ. των Ομιλιών του Ιω. Δαμασκηνού, 11ος αι., Εθνική Βιβλιοθήκη Παρισιού.
                Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα  
              • Εργάτες αμείβονται για τη δουλειά τους, μικρογραφία από Ευαγγέλιο του 11ου αι., Εθνική Βιβλιοθήκη Παρισιού.
                Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα   
              • Σχέδιο του Αλέκου Φασιανού εμπνευσμένο από τον στίχο 101,
                Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ. 179.  
            • Δεν βρέθηκαν βίντεο
            • Σύντομη εισαγωγή και ανάγνωση του ανθολογούμενου αποσπάσματος (ποίημα Γ΄, στ. 56-102), από τη ραδιοφωνική εκπομπή της Μαρίας Θερμού «Άρκευθος, κορίανδρος, και υδρόμελι: στα μαγειρεία της αρχαιότητας», στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ, 28/04/2013, Αρχείο ΕΡΤ.
              Πηγή: YouTube     
            Σύνδεσμοι

              Λεξικά

              Λεξικά Νεοελληνικής
              Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
              Λεξικό Εμ. Κριαρά
              Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
              TLG
              Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
              Liddell-Scott
              Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

              Μελέτες

              Μεσαιωνικές μελέτες
              Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

              Σύνδεσμοι

              Η ακόρεστη πείνα του λογίου (Ποίημα Γ΄, στ. 240-273)

              Μεταξύ αυτού και του προηγούμενου αποσπάσματος ο φτωχός λόγιος ποιητής, που βασανίζεται από την πείνα, περιγράφει τη γεμάτη καλοπέραση ζωή άλλων επαγγελματιών, όπως του τσαγκάρη, του ράπτη, του φούρναρη, του γαλατά και του κοσκινά, οι οποίοι μάλιστα τον κοροϊδεύουν για την κακομοιριά και την πείνα του. Η αφήγηση συνεχίζεται εδώ με ένα επεισόδιο, όπου ο αφηγητής βρίσκεται σε μοναστήρι και καταφέρνει με τέχνασμα να ξεγελάσει τους υπόλοιπους μοναχούς και να χορτάσει και αυτός επιτέλους μια φορά.

              240

              Εἰς τοῦ πατρὸς μου τὸ κελλὶν ἀκρόπαστον ἀπάκιν

              σύμπλευρον ἐμαγείρευον, σύλλαρδον, ἐκ τὰ ἐξεύρεις,

              καὶ θέντες καὶ τὴν τράπεζαν ἐκάθισαν νὰ φάγουν.

              Τούτους ἰδὼν ὁ δοῦλος σου γύροθεν καθημένους,

              ὡς εἶχον ἔθος, σὺν αὐτοῖς ἔδραμα συγκαθίσαι,

               

               

               

               

              245

              ἐκεῖνοι δ’ ἐξεπήδησαν λέγοντες ὁμοφώνως·

              «Μαθὸν μηδ’ ἄρτι βιάζεσαι ἐλθεῖν καὶ νὰ καθίσῃς,

              παπάς γραμματικός εἰσαι, τρέφε τὸν ἑαυτόν σου,

              μὴ βλέπῃς τὸ ἀπάκιν μας, οὐκ ἔνι τοῦ λάρυγγός σου.

              Ἂν δὲ πεινᾶς, γραμματικέ, ἀγόρασον καὶ φάγε!»

               

               

               

               

              250

              Τούτων δὴ πρὸς με, βασιλεῦ, ἁπάντων λεγομένων

              ὀκάτι πως ἐγένετο κτύπος εἰς τὸ κατώγαιον,

              καὶ πάντες ἐσηκώθησαν, ἐφύγασιν αὐτίκα,

              νομίσαντες ὅτι χαλᾶ τοῦτο νὰ τοὺς πλακώσῃ·

              ἔνι γὰρ πλεῖστα καὶ πολλὰ πάνυ σεσαθρωμένον.

               

               

               

               

               

              255

              Ἐγὼ δ’ ὡς ηὗρα κείμενον σύμπλευρον τὸ ἀπάκιν,

              ἠρξάμην συλλογίζεσθαι καθ’ ἑαυτὸν καὶ λέγειν:

              οὐκ εἶμαι αὐτὸς, ὃν ἔλεγον, οὐκ ἔνι τοῦ λάρυγγός σου;

              Ἀλλ’ ἴδε τὴν ἀσύγκριτον τοῦ θεανθρώπου κρίσιν,

              πῶς εὐσυγκρίτως ἔφερε τὸ ἀπάκιν εἰς ἐμένα.

               

               

               

               

              260

              Ταῦτα δὲ λέγων, βασιλεῦ, τὴν μάχαιραν κρατήσας

              ἠρξάμην ἐμβουκώνεσθαι μέχρι τοῦ ἐλθεῖν εἰς κόρον.

              Μετὰ δὲ ταῦτα, βασιλεῦ, κάτω κἀγὼ κατῆλθον,

              τάχα γυρεύειν σὺν αὐτοῖς, πόθεν ὁ κτύπος ἦτον,

              πρότερον τὸ κατούδιν μας στήσας εἰς τὸ τραπέζιν,

               

               

              265

              διὰ τὸ νὰ εἰποῦν ὅτι ἐποίησεν ἐκεῖνο τὴν ζημίαν.

              Ἅπαντες δὲ μετὰ μικρὸν τῇ κέλλῃ προσελθόντες,

              τὸ δὲ κατούδιν βλέψαντες ἄνωθεν τῆς τραπέζης,

              ἔριψαν λίθον κατ’ αὐτοῦ λέγοντες «σκοτωθήτω,

              ὅτι ἔφαγεν τὸ θαυμαστὸν ἀκρόπαστον ἀπάκιν».

               

               

               

               

              270

              Ὕστερον δὲ τὴν μηχανὴν εὐστόχως ἐπιγνόντες,

              ὀλίγον μειδιάσαντες ἐξεῖπον ὁμοφώνως·

              «Ἰδὲ ὁ παπὰς ὁποὺ ἔφαγεν τὸ ἀκρόπαστον ἀπάκιν

              καὶ ἡμεῖς ἐκατεμπλέκαμεν τὸ πονηρὸν κατούδιν».

               

               

               

               

              • Δεν βρέθηκαν βίντεο
              • Δεν βρέθηκαν αρχεία ήχου
              Σύνδεσμοι

                Λεξικά

                Λεξικά Νεοελληνικής
                Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
                Λεξικό Εμ. Κριαρά
                Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
                TLG
                Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
                Liddell-Scott
                Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

                Μελέτες

                Μεσαιωνικές μελέτες
                Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

                Σύνδεσμοι

                Οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης του ποιητή (Ποίημα Γ΄, στ. 274-291)

                Στο ακόλουθο επιλογικό απόσπασμα επαναλαμβάνεται η τυπική επαιτική παράκληση προς τον αυτοκράτορα· ο ποιητής προσδοκά να τον απαλλάξει από τα χρέη του, επικαλούμενος και τέσσερις συγκεκριμένους αγίους.

                 

                275

                Ἀλλ’ ὦ κομνηνοβλάστητον ἀπὸ πορφύρας ρόδον,

                βασιλευόντων βασιλεῦ καὶ τῶν ἀνάκτων ἄναξ,

                καὶ κράτος τὸ τρισκράτιστον μητρόθεν καὶ πατρόθεν,

                εἰσάκουσόν μου τῆς φωνῆς καὶ τῆς δέησεώς μου,

                θύραν ἐλέους ἄνοιξον καὶ χεῖρα πάρασχέ μοι

                ἀνάγουσαν ἐκ βόθρου με, λάκκου τοῦ τῆς πενίας.

                   

                 

                 

                280

                Σὺ γὰρ ἐλέους οἰκτιρμῶν μετὰ θεὸν ἡ θύρα,

                σὺ μόνος ὑπερασπιστὴς τῶν ἐν ἀνάγκαις βίου,

                καὶ σὺ τὸ καταφύγιον πάντων τῶν χριστωνύμων,

                σὺ βασιλέων βασιλεὺς καὶ πάντων σὺ δεσπότης,

                ρῦσαι με τῆς στερήσεως, ρῦσαι με τῆς πενίας,

                 

                 

                 

                 

                285

                τῶν δανειστῶν μου, βασιλεῦ, λῦσον τὰς ἀπαιτήσεις,

                οὐδὲ γὰρ φέρειν δύναμαι τὰς τούτων κατακρίσεις,

                τοὺς τέσσαρας προβάλλομαι, θεόστεπτε, μεσίτας,

                τοὺς μαρτυρήσαντες στερρῶς ὑπὲρ Χριστοῦ τοῦ λόγου,

                Γεώργιον, Δημήτριον, Τύρωνα, Στρατηλάτην,

                 

                 

                 

                 

                       

                290

                οἳ καὶ συνταξειδεύσουσιν ἐν πᾶσι ταξιδίοις

                καὶ συνοδοιπορήσουσιν τῇ σῇ θεοστεφίᾳ.

                 

                 

                  • Φανταστική απεικόνιση του «Πτωχοπρόδρομου» καθισμένου μπροστά στο αναλόγιο και με το προσωπικό του χειρόγραφο ανά χείρας, έργο του Νίκου Εγγονόπουλου, 1933.
                    Πηγή: Pinterest  
                • Δεν βρέθηκαν βίντεο
                • Δεν βρέθηκαν αρχεία ήχου
                Σύνδεσμοι

                  Λεξικά

                  Λεξικά Νεοελληνικής
                  Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
                  Λεξικό Εμ. Κριαρά
                  Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
                  TLG
                  Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
                  Liddell-Scott
                  Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

                  Μελέτες

                  Μεσαιωνικές μελέτες
                  Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

                  Σύνδεσμοι

                  Η άθλια ζωή στο μοναστήρι (Ποίημα Δ΄, στ. 29-80)

                  Στο προοίμιο του ποιήματος (στ. 1-37), ένας ταλαίπωρος μοναχός αυτοπαρουσιάζεται στον αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνό ως «αγράμματος και νέος ρακενδύτης, και μοναχός των ευτελών». Στη συνέχεια, αρχίζει να περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια την άθλια ζωή του στο γνωστό μοναστήρι του «Φιλοθέου» της Κωνσταντινούπολης.

                   

                  30

                  οὐδὲ γὰρ μύθους παλαιῶν ἱστοριῶν σοι γράφω,

                  τὸν νοῦν ἐχόντων ἀκριβῆ, δυσνόητον τὴν λύσιν,

                  οὐ μὲν οὖν μάλιστα σαφῆ καὶ γνώριμα τοῖς πᾶσι

                  τοῖς τὸν μονήρη τρέχουσιν ἐν κοινοβίῳ δρόμον

                  καὶ φέρουσιν , δέσποτα, πρῶτος ἐγὼ σοὶ γράφω.

                  Τῇ γὰρ μονῇ προσγίνονται πάντα τοῦ Φιλοθέου,

                   

                   

                   

                   

                     

                  35

                  ἅτινα λέξων ἔρχεται κατὰ μικρὸν ὁ λόγος.

                  Πρόσθες λοιπόν, ὦ δέσποτα, κἀμοὶ τὰς ἀκοάς σου

                  καὶ πάντα σαφηνίσω σοι κατὰ τὴν πρᾶξιν, ἄναξ.

                   

                  Ὁπόταν εἰς ἐνθύμησιν ἔλθω τῶν ἡγουμένων,

                  ὅτι κἀκεῖνοι, δέσποτα, ἄρχουσι παρανόμως

                   

                   

                   

                   

                   

                  40

                  καὶ παρὰ τὴν διάταξιν πατρὸς τοῦ πανοσίου,

                  πατήρ υἱός τὸ κάκιστον ζεῦγος, ὦ θεία δίκη,

                  καὶ καθαρῶς τὰ παρ’ αὐτῶν γενόμενα σκοπήσω,

                  ἄλλος ἐξ ἄλλου γίνομαι καὶ τήκομαι τὰς φρένας

                  καὶ τρέχω πρὸς ἀπόγνωσιν πεσεῖν ἐξ ἀθυμίας.

                   

                   

                   

                   

                  45

                  Ὅταν ἐξέλθω κὰν μικρὸν ἀπὸ τὴν ἐκκλησίαν

                  καὶ ραθυμήσω πώς ποτε καὶ λείψω ἀπὸ τὸν ὄρθρον,

                  οὐ φέρειν ὅλως δύναμαι τὰς προσταγὰς ἐκείνων,

                  τὸ «ποῦ ἦτον εἰς τὸ κάθισμαν, ψωμὶν μηδὲν τὸν δώσουν»,

                  καὶ «ποῦ ἦτον εἰς τὸν ἑσπερινόν, ἂς τὸν ἐκβάλουν ἔξω»,

                   

                   

                   

                     

                   

                  50

                  τὸ «στῆκε, ψάλλε ὰπὸ ψυχῆς», τὸ «φώναζε μεγάλως,

                  μὴ συντυχαίνῃς, πρόσεχε, κὰν ὅλως τὸν ὀδεῖνα,

                  μὴ μουρμουρίζῃς, πρόσεχε, καὶ μὴ ξηροχασμᾶσαι,

                  μὴ τρίβεσαι, μὴ κνήθεσαι, μὴ περιψουψουρίζῃς,

                  ἐξάφες τὰ συχνὰ λουτρά, καλόγηρος τυγχάνεις,

                   

                   

                   

                   

                  55

                  βαθέα καλίγια ἀγόρασον καὶ φόρει τα εἰς τὴν Μέσην,

                  καὶ μὴ φορῇς τὰ χαμηλὰ μὲ τὰς μακρέας τὰς μύτας,

                  μὴ ζώνου χαμηλούτσικα καὶ μὴ συχνοκτενίζου,

                  ἀπέσω τὰ μανίκια σου, ἀπέσω ἡ τραχηλεά σου,

                  ἐξάφες τὸ νὰ κάθεσαι ποσῶς εἰς τὸν πυλῶνα,

                     

                  60

                  ἐξάφες τὰ προγεύματα καὶ τὰ διπλοσφουγγάτα,

                  καὶ τὸ νὰ τρώγῃς σύντομα, να πίνῃς μὲ τὸ μέγαν,

                  καὶ σύνασε τὸ βήσαλον καὶ θές το εἰς τὴν γωνίαν,

                  μὴ βλέπῃς τὸ τρανότερον τὸ μερτικὸν ἐκεῖνο,

                  ἐκεῖνος ἐνι πρωτοπαπὰς καὶ σὺ παρεκκλησιάρχης,

                   

                   

                   

                  65

                  ἐκεῖνος ἐνι δομέστικος καὶ σύ ’σαι κανονάρχος,

                  ἐκεῖνος ἐνι λογαριαστὴς καὶ σύ ’σαι θερμοδότης,

                  ἐκεῖνος ἐνι παλατιανὸς καὶ σύ ’σαι λεβετάρης,

                  ἐκεῖνος ἐνι ὁρριάριος καὶ σύ ’σαι σκυβαλοφύλαξ,

                  ἐκεῖνος οἰκονόμος ἐν καὶ σύ ’σαι κοπροξύστης,

                   

                  70

                  ἐκεῖνος ἐν γραμματικός, τεχνίτης ἀναγνώστης,

                  κ’ ἐσὺ οὐδὲ τὸν ἀλφάβητον ἐξεύρεις συλλαβίσαι,

                  ἐκεῖνος ἔχει εἰς τὴν μονὴν κὰν δεκαπέντε χρόνους,

                  κ’ ἐσὺ ἀκόμη οὐκ ἐπλήρωσες ἑξάμηνον ὅτ’ ἦλθες,

                  αὐτὸς δὲ καβαλάριος διηνεκῶς ὁδεύει,

                   

                   

                   

                   

                  75

                  καὶ βουτλωμένας δὲ φορεῖ αὐτὸς τὰς πτερνιστῆρας,

                  κ’ ἐσὺ ἀνατρέχεις τὰς ὁδοὺς πεζὸς μὲ τὰ τσαγγία,

                  ἐκεῖνος διηκόνησεν εἰς τὴν μονὴν πολλάκις,

                  κ’ ἐσὺ ἔβοσκες τὰ πρόβατα καὶ ἐδίωκες τὰς κουρούνας,

                  ἐκεῖνος πάντα ἐσέβαινεν σειστὸς εἰς τὸ παλάτιν,

                     

                   

                  80

                  κ’ ἐσὺ ἐκαθέζου καὶ ἔβλεπες πῶς τρέχουν αἱ καροῦχαι,

                   

                    • Εικόνα άγνωστου ζωγράφου στο βιβλίο Εκλογή μνημείων της νεωτέρας ελληνικής γλώσσας του Μαυροφρύδη (Αθήνα 1866). Επιγραφή: «Ο Πτωχοπρόδρομος» (αριστερά) και «Μανουήλ ο εν Χριστώ βασιλεύς Ρωμαίων» (δεξιά).
                      Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012. 
                    • Ο «αγράμματος και ρακενδύτης» μοναχός, από την εικονογράφηση του Αλέκου Φασιανού για το τέταρτο Πτωχοπροδρομικό ποίημα.
                      Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ. 221. 
                    • Τελετή κουράς μέλλοντος μοναχού, μικρογραφία από το Χρονικόν του Ιω. Σκυλίτζη (12ος-13ος αι.), Εθνική Βιβλιοθήκη Μαδρίτης.
                      Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα 
                    • Σχέδιο του Αλέκου Φασιανού εμπνευσμένο από τον στίχο 45.
                      Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ. 200.  
                    • Η προσευχή του μοναχού, μικρογραφική παράσταση του Δημήτριου Παλαιολόγου ως μοναχού Δαβίδ, 15ος αι., Δημόσια Κρατική Βιβλιοθήκη Αγίας Πετρούπολης.
                      Πηγή:  Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα 
                    • Μικρογραφία με ιερείς και «αναγνώστες» πάνω σε άμβωνα, 1059, Μονή Διονυσίου, Άγιο Όρος.
                      Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα     
                    • Ο αυτοκράτορας Μανουήλ Α΄ Κομνηνός, ο φερόμενος στα χειρόγραφα ως αποδέκτης του ποιήματος Δ΄ (όπως και του προηγούμενου), λεπτομέρεια μικρογραφίας του 12ου αι., Βιβλιοθήκη Βατικανού, Ρώμη.
                      Πηγή: Wikimedia Commons   
                  • Δεν βρέθηκαν βίντεο
                  • Δεν βρέθηκαν αρχεία ήχου
                  Σύνδεσμοι

                    Λεξικά

                    Λεξικά Νεοελληνικής
                    Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
                    Λεξικό Εμ. Κριαρά
                    Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
                    TLG
                    Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
                    Liddell-Scott
                    Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

                    Μελέτες

                    Μεσαιωνικές μελέτες
                    Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

                    Σύνδεσμοι

                    Τα καθημερινά βάσανα στο μοναστήρι (Ποίημα Δ΄, στ. 285-337)

                    Ο ταλαίπωρος μοναχός αναφέρεται στην απληστία των ηγουμένων, πατέρα και υιού, και τονίζει τις διακρίσεις που γίνονται μεταξύ αυτών και των μοναχών. Με γλαφυρότητα σκιαγραφείται η πολυτέλεια και τα προνόμια που απολαμβάνουν οι ηγούμενοι, ενώ οι μοναχοί υφίστανται κακομεταχείριση, αναγκάζονται να προσφέρουν καθημερινές υπηρεσίες στους ηγούμενους και υποφέρουν από την πείνα. Οι ηγούμενοι απολαμβάνουν λιχουδιές, ενώ στους μοναχούς δίνουν μόνο κρεμμύδια και νερό («αγιοζούμι»). Τους κρατούν φυλακισμένους μέσα στο μοναστήρι, ενώ οι ίδιοι βγαίνουν στην Πόλη καβάλα στο άλογό τους. Επιπλέον, αυτοί καταπατούν κάθε μέρα το τυπικό του μοναστηριού, ενώ οι μοναχοί τιμωρούνται σκληρά για την παραμικρή παράβαση.

                    285

                    Λοιπὸν εὐθυδρομήσωμεν ἐπὶ τὰς διοικήσεις,

                    ἵνα καὶ τούτων ἀκριβῶς τὰ πάντα καταμάθῃς.

                    Οὐκ ἔνι τοῦτο δαίμονος, οὐκ ἔνι τοῦτο πταῖσμα,

                    οὐκ ἔνι τοῦτο τῶν ἐμῶν ἁμαρτημάτων ἔργον,

                    οὐκ ἔνι λύπη ἀφόρητος και συμφορὰ μεγάλη,

                     

                     

                     

                     

                    290

                    οὐκ ἔνι παραπόνεσις εἰς τὸν ἠδικημένον,

                    ἐκεῖνοι νὰ λαμιώνουσιν, καὶ ἐγὼ νὰ μὴ χορταίνω,

                    ἐκεῖνοι νὰ σταβλίζωνται τρώγοντες το καθ’ ὥραν,

                    καὶ ἐγὼ νὰ ὁμοιάζω πάντοτε τὸν λιμοταγισμένον,

                    καὶ πάντες νὰ μὲ λέγουσιν «ὦ σπαταλοκρομμύδη»,

                     

                     

                     

                     

                    295

                    ἐκεῖνοι νὰ χορταίνωσιν τοὺς πρώτους τῶν ἰχθύων,

                    ἐμὲ δὲ νὰ μὴ δίδωσι κὰν θύνναν νὰ χορτάσω,

                    καὶ τρυφηλὸν μὲ λέγουσιν, ἀδήφαγον γουλάρην,

                    ἐκεῖνοι νὰ κοτσώνουσιν τὸ χιωτικὸν εἰς κόρον,

                    ὁ δὲ ἰδικὸς μου ὁ στόμαχος νὰ πάσχῃ ἀπὸ τὸ ὀξίδιν;

                     

                     

                     

                     

                     

                    300

                    Καὶ κἂν ἂς μὲ ἐγεμίζασιν τὸ ἐμποτόπουλόν μου,

                    ἀμὴ λαλῶ καὶ λέγουν με «περιπάτει εἰς τὸ πηγάδιν»,

                    καὶ φακρασὴν μὲ λέγουσιν, καὶ ἐγὼ οὐ μυρίζομαί το,

                    καὶ μεθυστὴν τὸν ἐκ νεροῦ, νῦν ὑδρωπικιασμένον,

                    ἐκεῖνοι νὰ χορταίνουσιν τὸν ὕπνον καθ’ ἑκάστην,

                     

                    305

                    ἐγὼ δὲ ἂν λείψω ἀντίφωνον, αὐτίκα νὰ ἀποθνήσκω,

                    ἐκεῖνοι καβαλάριοι διαβαίνουσιν τὴν πόλιν

                    καὶ μὲ τοὺς ὀψικάτορας καὶ τὸ πολὺν τὸ ὀψίκιν

                    καὶ λόγου μου νὰ λέγουσιν «ρωμάνισε τὴν πόρταν»,

                    νὰ μὴ μὲ ἀφήνουν κὰν πεζὸν νὰ ἐκβαίνω τῶν ἐκεῖσε,

                     

                     

                     

                     

                     

                    310

                    ὅτι, φασὶ, τὸ τυπικὸν οὐ λέγει τὸ νὰ ἐκβαίνουν,

                    εἰ δὲ καὶ ἀφήσουν με ποτὲ νὰ ἔκβω πρὸς ὀλίγον,

                    ὡς μυλωνὰς ἐξέρχομαι καὶ παίζω τὴν πεζάλαν,

                    καὶ οὐ φθάσω εἰς τὸν ἀπόστολον καὶ οὐκ εἶμαι εἰς τὸ εὐαγγέλιον,

                    ἀφήνουσίν με νηστικὸν τὴν ὅλην τὴν ἡμέραν,

                     

                    315

                    καὶ πόσα μυξοκλαήματα καὶ παρακαλεσίας

                    ὁ ταπεινὸς παρακαλῶ, νάμως μὲ βάλουν ἔσω.

                     

                    Τετράδα καὶ Παρασκευὴ ξηροφαγοῦντες ὅλως,

                    ἰχθὺν γὰρ οὐκ ἐσθίομεν, ἄναξ, ποσῶς ἐν τούτοις,

                    ἀμὴ ψωμίτσια ἀστακοὺς, ἀληθινὰ παγούρια,

                     

                     

                     

                     

                     

                     

                    320

                    ὀκταποδίτσια καὶ σηπιὰς καὶ τὰ καλαμαρίτσια

                    καὶ καριδίτσας ἐκζεστὰς ἢ καὶ τηγάνου ἐκ τούτων

                    καὶ λαχανίτσιν ὡς φουκὶν μὲ τὰ ὀστρειδομυδίτσια,

                    μετὰ τῶν ἄλλων, δέσποτα, κτένια καὶ τὰς σωλήνας

                    καὶ φαβατίτσιν ἀλεστόν, ὀρύζιν μὲ τὸ μέλι,

                     

                     

                     

                     

                    325

                    φασούλιν ἐξοφθαλμιστόν, ἐλαΐτσας καὶ χαβιάριν

                    καὶ πωρινὰ αβγοτάριχα διὰ τὴν ἀνορεξίαν,

                    μηλίτσια τε καὶ φοίνικας, ἰσχάδας καὶ καρύδια

                    καὶ σταπιδίτσας χιώτικας καὶ ἀπὸ τὸ διακιτρίου

                    καὶ καρυδάτον ὀλιγὸν καὶ κυδωνάτον χύτραν,

                     

                     

                     

                    330

                    γρανάτα σαχαράτα τε καὶ τὸ ἀπαλοδάτον,

                    ἵνα καί τι χωνεύσωσιν ἐκ τῆς ξηροφαγίας,

                    κρασὶν γλυκὺν γανίτικον καὶ κρητικὸν καὶ ἐκ Σάμου,

                    ἵνα χυμοὺς ἐκβάλωσιν ἐκ τῆς γλυκοποσίας.

                    Ἡμᾶς δὲ προτιθέασιν κυάμους βεβρεγμένους,

                     

                     

                       

                    335

                    ἀκρώμους, αναλάτους τε καὶ μελανοὺς εἰς κόρον

                    καὶ τὸν ἀτμὸν ἐκπέμπουσι δυσώδη τῇ ὀσφρήσει,

                    τὴν δέ γε δίψαν παύουσι μὲ τὸ κυμινοθέρμιν.

                     

                      • Σχέδιο του Αλέκου Φασιανού για το πολύ δημοφιλές τέταρτο Πτωχοπροδρομικό ποίημα.
                        Πηγή: Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ. 196.    
                      • «Ουκ ένι τούτο δαίμονος...» (στ. 287): Μικρογραφική παράσταση μοναχού πάνω σε κλίμακα (σύμβολο της δοκιμασίας), ανάμεσα σε δαίμονα και άγγελο, 14ος αι. Μονή Σταυρονικήτα, Άγιο Όρος.
                        Πηγή: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα  
                      • «Εκείνοι να χορταίνωσι τους πρώτους των ιχθύων...» (στ. 295): Νικόλαος Βώκος, Ψάρια και στρείδια, Εθνική Πινακοθήκη, Αθήνα.
                        Πηγή: Paletaart – Χρώμα & Φως    
                      • Νικόλαος Βώκος, Νεκρή φύση με φρούτα.
                        Πηγή: Paletaart – Χρώμα & Φως 
                    • Δεν βρέθηκαν βίντεο
                    • Εισαγωγή για τη διατροφή των βυζαντινών μοναχών και ανάγνωση μέρους του ανθολογούμενου ποιήματος (στ. 317 κ.ε.), απόσπασμα από τη ραδιοφωνική εκπομπή της Μαρίας Θερμού «Άρκευθος, κορίανδρος, και υδρόμελι: στα μαγειρεία της αρχαιότητας», στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ, 28/04/2013, Αρχείο ΕΡΤ.
                      Πηγή: YouTube
                      Συνοπτική, επιλογική επισκόπηση των Πτωχοπροδρομικών ποιημάτων, απόσπασμα από τη ραδιοφωνική εκπομπή της Μαρίας Θερμού «Άρκευθος, κορίανδρος, και υδρόμελι: στα μαγειρεία της αρχαιότητας», στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ, 28/04/2013, Αρχείο ΕΡΤ.
                      Πηγή: YouTube 
                    Σύνδεσμοι

                      Λεξικά

                      Λεξικά Νεοελληνικής
                      Ηλεκτρονικά Λεξικά της Νεοελληνικής Γλώσσας
                      Λεξικό Εμ. Κριαρά
                      Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), τόμοι Α-ΙΣΤ
                      TLG
                      Thesaurus Linguae Graecae (TLG)
                      Liddell-Scott
                      Λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (Liddell – Scott)

                      Μελέτες

                      Μεσαιωνικές μελέτες
                      Μεσαιωνικές μελέτες του Εμ. Κριαρά

                      Σύνδεσμοι


                      Βιβλιογραφία

                      Αλεξίου 1994
                      Στυλιανός Αλεξίου, «Διορθωτικά στον Πτωχοπρόδρομο», Ροδωνιά. Τιμή στον Μ. Ι. Μανούσακα, τ. 1, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ρέθυμνο 1994, σ. 1-5.
                      Αλεξίου 1997α
                      Στυλιανός Αλεξίου, «Παρατηρήσεις στα Πτωχοπροδρομικά», Δημώδη Βυζαντινά. Μελέτες, Στιγμή, Αθήνα 1997, σ. 71-76. 
                      Αλεξίου 1997β
                      Στυλιανός Αλεξίου, «Η έκδοση του Πτωχοπροδρόμου από τον Hans Eideneier», Δημώδη Βυζαντινά. Μελέτες, Στιγμή, Αθήνα 1997, σ. 115-124.
                      Ανδρειωμένος 1985
                      Γιώργος Ανδρειωμένος, «Πτωχοπροδρομικά», Τετράμηνα 28/29 (1985), σ. 1913-1946.
                      Beaton 1987
                      Roderick Beaton, «The Rhetoric of Poverty: the Lives and Opinions of Theodore Prodromos», Byzantine and Modern Greek Studies 11 (1987), σ. 1-28.
                      Beaton 1989
                      Roderick Beaton, «Οι σάτιρες του Θεοδώρου Προδρόμου και οι απαρχές της νεοελληνικής γραμματείας», Αριάδνη 5 (1989), σ. 207-214.
                      Beaton 1990
                      Roderick Beaton, «Πτωχοπροδρομικά Γ΄: η ηθοποιία του άτακτου μοναχού», Μνήμη Σταμάτη Καρατζά. Ερευνητικά προβλήματα νεοελληνικής φιλολογίας και γλωσσολογίας. Πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης, Θεσσαλονίκη 5-7 Μαΐου 1988 [Επιστημονική Επετηρίδα Φιλοσοφικής Σχολής], ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 101-108.
                      Eideneier 1964
                      Hans Eideneier, «Zu den Προδρομικά», Byzantinische Forschungen 57 (1964), σ. 329-337.
                      Eideneier 1987
                      Hans Eideneier, «Der Ptochoprodromos in schriftlicher und mündlicher Überlieferung», Neograeca medii aevi: Text und Ausgabe. Akten zum Symposium, επιμ. Hans Eideneier, Romiosini, Κολωνία 1987, σ. 101-119.
                      Eideneier 1989
                      Hans Eideneier, «Ptochoprodromologica», Byzantinische Forschungen 82 (1989), σ. 73-86.
                      Eideneier 1991
                      Hans Eideneier (επιμ.), Ptochoprodromos. Einfrührung, kritische Ausgabe, deutsche Übersetzung, Glossar, Romiosini, Κολωνία 1991.
                      Eideneier 2012
                      Hans Eideneier (επιμ.), Πτωχοπρόδρομος, κριτική έκδοση, με σχέδια του Αλέκου Φασιανού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012.
                      Hesseling & Pernot 1910
                      D. C. Hesseling & Hubert Pernot (επιμ.), Poèmes prodromiques en grec vulgaire [Verhandelingender Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam, Afdeeling Letterkunde, Nieuwe Reeks, Deel XI, No 1], Johanes Müller, Amsterdam 1910.
                      Legrand 1880
                      Émile Legrand (επιμ.), Bibliothèque grecque vulgaire, τ. 1, Maisonneuve et Cie, Παρίσι 1880, σ. 38-124.
                      Λεντάρη 2007
                      Τίνα Λεντάρη, «Πτωχοπροδρομικά ποιήματα», Λεξικό νεοελληνικής λογοτεχνίας. Πρόσωπα, έργα, ρεύματα, όροι, Πατάκης, Αθήνα 2007, σ. 1896-1897.
                      Miller & Legrand 1875
                      Emmanuel Miller & Émile Legrand (επιμ.), Trois poëmes vulgaires de Théodore Prodrome publiés pour la première fois avec une traduction francaise par E. Miller & E. Legrand [Collection de Monuments pour l’ étude de la langue néo-hellénique, nouvelle série, no 7], Maisonneuve et Cie, Παρίσι 1875.
                      Παπαδημητρίου 1898
                      Συνόδης Παπαδημητρίου, «Οι Πρόδρομοι», Vizantijskij Vremennik 5 (1898), σ. 91-130.
                      Πετρόπουλος 2011
                      Γιώργος Πετρόπουλος, Ο Θεόδωρος Πρόδρομος και τα πτωχοπροδρομικά ποιήματα, Μπατσιούλας, Αθήνα 2011.
                      Χατζηφώτης 1980
                      Ιωάννης Χατζηφώτης (επιμ.), Θεόδωρος Πρόδρομος, Φιλοσοφία του κρασοπατέρος και άλλα πτωχοπροδρομικά, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 1980.

                      Δικτυογραφία

                      «Πρόδρομος, Θεόδωρος», Academic Dictionaries and Encyclopedias.

                      «Πτωχοπρόδρομος», cantus firmus: Περιοδικό Τέχνης και Λόγου.

                      «Δημώδης λογοτεχνία: Πτωχοπροδρομικά ποιήματα», στη «Βυζαντινή Λογοτεχνία», Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού.

                      «Κωνσταντινούπολη: Πτωχοπρόδρομος», στην «Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού», Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού.

                      «Πτωχοπροδρομικά, όψεις ποιητικών αιώνων», Ίδρυμα Ποίησης/Poetry Foundation.

                      Τελευταία πρόσβαση στη δικτυογραφία: Δεκέμβριος 2017.

                       

                      Ετικετες Αναζητησης


                       

                      Κατάλογος Έργων


                      Αισώπου Μύθοι
                      Ανακάλημα της Κωνσταντινόπολης
                      Άνθη ευλαβείας
                      Άνθος των χαρίτων
                      Απόκοπος
                      Αφήγησις Λιβίστρου και Ροδάμνης
                      Αφήγησις παράξενος του ταπεινού Σαχλίκη
                      Βαρλαάμ και Ιωάσαφ
                      Βασιλεύς ο Ροδολίνος
                      Βίοι αγίων
                      Διγενής Ακρίτης
                      Διήγησις Βελισαρίου
                      Διήγησις εξαίρετος Βελθάνδρου του Ρωμαίου
                      Διήγησις εξαίρετος ερωτική και ξένη του Ιμπερίου θαυμαστού και κόρης Μαργαρώνης
                      Διήγησις εξαίρετος ερωτική και ξένη Φλωρίου του πανευτυχούς και κόρης Πλάτζια Φλώρης
                      Διήγησις Ιεροθέου Αββατίου
                      Διήγησις και οπτασία ωφέλιμος ορθοδόξου τινός Δημητρίου
                      Διήγησις του Αχιλλέως
                      Διήγησις του Πωρικολόγου
                      Διήγησις του Ρεμπελιού των Ποπολάρων
                      Εξήγησις της γλυκείας χώρας Κύπρου, η ποία λέγεται Κρόνικα, τουτέστιν Χρονικόν
                      Ερωτικόν ενύπνιον
                      Ερωτόκριτος
                      Ερωτοπαίγνια
                      Ερωφίλη
                      Η Βοσκοπούλα
                      Η Θυσία του Αβραάμ
                      Η Καινή Διαθήκη
                      Η Κοσμογέννησις
                      Η Φυλλάδα του Μεγαλέξαντρου
                      Θησαυρός
                      Θρήνος εις τα Πάθη και την Σταύρωσιν του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού
                      Θρήνος της Θεοτόκου
                      Θρήνος της Κρήτης
                      Θρήνος της Κωνσταντινούπολης
                      Ιατροσόφια
                      Ιστορία και όνειρο
                      Ιστορία του Ταγιαπιέρα
                      Κατζούρμπος
                      Κλίνη Σολομώντος
                      Λαϊκές αφηγήσεις
                      Λεηλασία της Παροικιάς της Πάρου
                      Λόγοι διδακτικοί του πατρός προς τον υιόν
                      Λόγος παρηγορητικός περί Δυστυχίας και Ευτυχίας
                      Μεγάλον θανατικόν από πανόκλα
                      Ο Βίος του Αισώπου
                      Ο Έπαινος των γυναικών
                      Ο Κρητικός Πόλεμος
                      Ο Οψαρολόγος
                      Ο Χρονογράφος
                      Παιδιόφραστος διήγησις των ζώων των τετραπόδων
                      Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη
                      Πανουργίαι υψηλόταται του Μπερτόλδου
                      Πανώρια
                      Πένθος θανάτου, ζωής μάταιον και προς Θεόν επιστροφή
                      Περί ηρώων, στρατηγών, φιλοσόφων, αγίων και άλλων ονομαστών ανθρώπων, οπού εβγήκασιν από το νησί της Κύπρου
                      Περί της ξενιτείας
                      Πόλεμος της Τρωάδος
                      Πτωχοπρόδρομος
                      Ριμάδα κόρης και νιου
                      Ρίμες αγάπης (Κυπριακά ερωτικά)
                      Σιντίπας
                      Σπανέας
                      Σπανός
                      Στάθης
                      Στεφανίτης και Ιχνηλάτης
                      Στίχοι γραμματικού Μιχαήλ του Γλυκά ούς έγραψε καθ΄ ον κατεσχέθη καιρόν εκ προσαγγελίας χαιρεκάκου τινός
                      Συναξάριον του τιμημένου γαδάρου
                      Το κατά Καλλίμαχον και Χρυσορρόην ερωτικόν διήγημα
                      Το Χρονικόν του Μορέως
                      Φορτουνάτος
                      Φυσιολόγος
                      Χρονικό του Γαλαξειδιού
                      Χρονικό του μοναστηριού του Αγίου Θεοδώρου Κυθήρων
                      Χρονικό των Σερρών
                      Χρονικόν